niedziela, 10 stycznia 2016

Swastyka na Dalekim Wschodzie to klucz do raju. Dlaczego naziści posłużyli się tym symbolem?

Swastyka - symbol znienawidzony podczas II wojny światowej - ma przynajmniej 12 tysięcy lat i do czasu zawłaszczenia przez hitlerowców budziła pozytywne skojarzenia. Marcin Klebba, badacz swastyk, opowiada m.in. o swastykach "ukrytych" w bieliźnie, znajdujących się na fińskich samolotach czy polskich odznaczeniach wojskowych. Okazuje się bowiem, że swastyka widniała na orderach 3. Pułku Strzelców Podhalańskich.


Koleżanka w czasie wakacji za granicą zauważyła, że tatuaż na ramieniu kelnera ma formę swastyki. Oburzyła się, a kelner widząc jej reakcję, powiedział: „Jesteś z Polski, prawda?”.
- To naturalne, że ludzie są podejrzliwi, widząc swastykę. Sam o jej istnieniu dowiedziałem się - jak pewnie większość osób - na lekcjach historii w szkole podstawowej. Kojarzyłem więc ten znak z okresem II wojny światowej i z nazistami. Dopiero później odkryłem, że to nie jest symbol hitlerowski, lecz wywodzi się z pierwotnych kultur.
W czasie studiów archeologicznych na zdjęciach zabytków zobaczyłem swastyki i podobne do nich znaki. Profesorowie tłumaczyli, że są to symbole słońca, które nawiązywały do okresu, kiedy było ono dla ludzi bogiem.    
Jakie są najstarsze przypadki odnalezionych swastyk?
- Najstarsza swastyka znajduje się w Dolinie Ararat w Armenii. Została wyryta na skale około 10 tysięcy lat p.n.e. Na rysunku widoczni są łowcy polujący na jelenie, krzyż, dwie swastyki prawoskrętne oraz spirala. To znalezisko jest w Armenii powszechnie znane. Koleżanka, która była tam na wakacjach, kupiła bransoletkę z tym wzorem.
Z kolei na stanowisku w Mezyniu, na Ukrainie, znaleziono pozostałości po szałasach łowców i zbieraczy oraz wiele przedmiotów wykonanych z kości. Na nich znajdowały się meandry [ornamenty - przyp. red.] zdobnicze; niektóre z nich wyglądają właśnie jak swastyki. Również w jednej z jaskiń w Brazylii znaleziono krzyże wpisane w koło, w tym swastyki.
Do końca nie wiemy, skąd wziął się ten symbol. Niektórzy twierdzą, że wywodzi się z Mezopotamii od starożytnych Sumerów, ale nie mamy na to dowodów. Na pewno swastyka miała duże znaczenie w Troi. Swastyki tam odnalezione są bardzo podobne do symbolu współcześnie używanego przez Hindusów. Stąd też wielu badaczy sądziło, że swastyka hinduska wywodzi się z Troi. Wydaje mi się jednak, że jest na tyle prostym znakiem, że mogła równolegle zostać wymyślona w różnych miejscach.
Czy swastyki odnajduje się na całym świecie?
- Do tej pory nie stwierdzono ich w Australii, wśród dawnych kultur aborygeńskich. Niewiele tych symboli zlokalizowano w pobliżu biegunów. Najwięcej pochodzi z Europy starożytnej. Jest ich tak dużo, że badacze skupiają się nie na tym, gdzie występują, ale raczej na rejonach, w których jest ich wyjątkowo duża koncentracja. W Azji natomiast swastyki rozpowszechniły się wraz z rozwojem buddyzmu.
W Ameryce Północnej różne plemiona indiańskie znały ten znak i wyszywały go na ozdobach bądź odzieniu. Z czasem pojawił się on w kulturze zachodniej, ale był raczej wyrazem globalizacji niż efektem lokalnych wpływów. Na przykład w Stanach Zjednoczonych jest most, na którym wyryte zostały swastyki. Mogą symbolizować ochronę przed powodzią, ponieważ inżynierowie amerykańscy inspirowali się mostem w Indiach wybudowanym w podobnych warunkach, a w tamtej kulturze swastyka była m.in. symbolem boga Indry, który sprawował kontrolę nad wodą. Później błędnie sądzono, że te swastyki upamiętniały Indian. Warto jednak przy tej okazji dodać, że po II wojnie światowej niektóre plemiona zaprzestały używania tego symbolu dla poszanowania jej ofiar.
A skąd się wzięła nazwa „swastyka”?
- Sama nazwa wywodzi się z języka sanskryckiego i oznacza przynoszący szczęście. Swastyka znana jest też pod innymi określeniami. Po niemiecku hakenkreuz tohaczykowaty krzyż. Można też określić ją mianem łamanego krzyża lub załamanym krzyżem. W Grecji swastykę nazywano gammadion od ułożenia czterech greckich liter gamma „Γ”, a w krajach anglosaskich i skandynawskich kojarzyła się z czterema nogami i była znana jako fylfot, czyli wiele nóg. W języku chińskim jest określana mianem wan.
W północnej części Kanady, w Ontario, jest nawet mała miejscowość, która od 1911 roku nazywa się Swastika. Po II wojnie światowej władze chciały zmienić nazwę, ale mieszkańcy się na to nie zgodzili. Do dzisiaj taką nazwę noszą również dwa jeziora, z czego jedno znajduje się w Stanach Zjednoczonych.

Jak wyglądają znajdowane przez badaczy swastyki?
- Dzielą się na kilka rodzajów. Klasyczne mają formę krzyża równoramiennego, ze wszystkimi ramionami zagiętymi pod kątem prostym w jedną stronę, w prawo bądź w lewo. Cztery ramiona określają cykle, np. cztery kierunki świata lub cztery pory roku. Jeśli ramiona są łagodnie zakończone, to swastyka jest bardziej okrągła i sprawia wrażenie, jakby szybko wirowała.
Swastyka może też mieć więcej ramion zagiętych w tym samym kierunku - choćby dwanaście. Takim symbolem jest znak czarnego słońca, składający się z trzech nałożonych na siebie swastyk.
Wieloramienną swastykę znali też Słowianie.
- Tak. Nazywana jest kołowrotem. Składa się z dwóch nałożonych na siebie swastyk, ale występowała także w klasycznej postaci. Słowiański bóg, którego symbolem była swastyka, czasami przedstawiana jako krąg ognisty, to Swaróg. Stąd też określenie tego znaku także jako swarga, swarzyca, swarożyca lub świąszczyca. Bóg Swaróg był kojarzony z ogniem, z cyklem natury. Oddawano mu cześć, aby zapewnić cykl, w którym słońce ogrzewało świat.
Słowianie mieli swastyki również na naczyniach, ozdobach i odzieży. Jednak nawet w dalekiej przeszłości, w innych kulturach,  nie zawsze ten symbol eksponowano, czasami wręcz był on ukrywany. Jednym z takich przykładów jest znalezisko archeologiczne z okolic Garwolina, datowane na około 2500 lat p.n.e. Odkryto tam dwa megalityczne groby z kultury amfor kulistych (archeologiczne określenie ludności żyjącej pod koniec epoki kamienia na terenach Polski; po przedstawicielach tej kultury pozostały m.in. naczynia o kulistym kształcie - przyp. red.). W grobach tych pośród innych znalezisk natrafiono na dwa naczynia ceramiczne ze swastykami. Mała amforka miała swastykę na brzegu, poniżej ucha. W większej swastyka była ukryta wewnątrz. Dostrzeżono ją tylko dlatego, że naczynie pękło.
W średniowieczu swastykę można było znaleźć na spodach naczyń. Stanowiła znak garncarski, ponieważ w tym okresie producenci tworzyli renomę własnej marki. Ale kto by pomyślał, że znajdziemy swastyki w epoce kamienia, gdy na terenie Polski mieszkały ludy, które zajmowały się pasterstwem? Okazuje się, że w niektórych kulturach zdobienie miało znaczenie nie tylko dla sfery wizualnej, ale i duchowej. Jeśli uważano, że swastyka ma moc uzdrawiania, to trunek, który był przechowywany w naczyniu nią ozdobionym, mógł zostać w ten sposób uświęcony.
Obecnie też można znaleźć ukryte lub ledwo widoczne symbole swastyki na przedmiotach codziennego użytku, np. bieliźnie, starych ręcznych maszynkach do strzyżenia - w miejscu gdzie odchyla się główkę ostrza - a nawet na papierze toaletowym. Wzór bywa używany nieświadomie - na przykład jeden z producentów bielizny prawdopodobnie kupuje zdobiony swastyką materiał w Indiach, gdzie ten symbol budzi pozytywne skojarzenia.

W Polsce swastyka kojarzy się jednoznacznie, jest uważana za hitlerowski symbol. Czy ludzie nie patrzą na ciebie podejrzliwie, wiedząc, że zajmujesz się badaniem jej pochodzenia, a nawet prowadzisz stronę internetową o swastykach?
- Gdy promotor na trzecim roku studiów poprosił, żeby zaproponować temat pracy licencjackiej, rzuciłem odważnie, że może powinienem napisać o swastykach na Bliskim Wschodzie, bo nie ma na ten temat uporządkowanych informacji. Kiedy to usłyszeli moi koledzy z roku, zaczęli się śmiać, chociaż już wcześniej spotkali się z tym symbolem na zajęciach i wiedzieli, jakie miał dawniej znaczenie. Jak pokazałem prezentację, na której przedstawiłem mapę świata ze swastykami oznaczającymi miejsca, w których znaleziono ten symbol, na początku poczuli się dość nieswojo, jakby to była jakaś inwazja. Potem akademicka wiedza wygrała z emocjami.
Innym razem poprosiłem kogoś z rodziny, żeby skserował mi książkę ze zdjęciami swastyk, na co miałem pozwolenie jej autora. Osoby, które przypadkowo zerknęły na wydrukowane strony, były przerażone, widząc zdjęcia swastyk, bo w ich mniemaniu oznaczają zło.
W tym czasie w Polsce odbywała się wystawa wykopalisk prowadzonych przez Henryka Schliemanna w Troi. Znaleziono tam wiele przęślików [ciężarki przymocowane do wrzecion - przyp. red.] ze swastykami, ale w ramach ekspozycji prezentowanej w naszym kraju nie przedstawiono ani jednego zabytku z tym symbolem. Nie wiem, czy celowo, czy nie, ale już wcześniej, kiedy zwiedzałem wystawę sztuki starożytnej w Muzeum Narodowym w Warszawie, zauważyłem, że niektóre naczynia ustawiono tak, jakby swastyki miały być niewidoczne. Bardzo trudno było przecisnąć się między gablotami i zobaczyć je z drugiej strony.
W takim razie znalezienie informacji na temat swastyk musi być nie lada zadaniem.
- Teraz jest łatwiej, bo można na ten temat przeczytać chociażby w Wikipedii. Poza tym kilka osób na bieżąco aktualizuje strony internetowe o tym symbolu. Natomiast w czasie studiów w bibliotece uniwersyteckiej znalazłem dwie książki o swastykach, w tym jedną po rosyjsku. Wysłałem zdjęcia rycin do mojego dziadka, żeby przetłumaczył opisy. Drugą pozycją była „Swastyka w dziejach cywilizacji” Filipa Buddy. Dla mnie to było ważne odkrycie. Wcześniej w słownikach znajdowałem podstawowe informacje. Brakowało w nich przykładowych zdjęć, a z kolei na stronach internetowych nie było podpisów pod różnymi swastykami.

Później zauważyłem, że niektórzy twórcy opisów w słownikach popełnili błędy, przepisując jeden od drugiego. Jedni opisywali swastykę lewoskrętną jako prawoskrętną i odwrotnie. Teraz już wiem, że rozbieżności mogły wynikać z mylnego określania kierunku ruchu wirowego. Zrobiłem kiedyś ankietę na próbie 100 osób i zauważyłem, że dla części badanych ta sama swastyka sprawia wrażenie ruchu w jedną stronę, a dla pozostałych - w przeciwną. Niewielu dopuszczało taką możliwość, że swastyka może sprawiać wrażenie obrotu w obie strony. Okazuje się, że hitlerowska swastyka jest prawoskrętna, choć zawsze myślałem, że sugeruje ruch obrotowy w lewą stronę.
Czy to, w którą stronę odginają się ramiona, wpływa na symbolikę swastyki?
- Nie jestem zwolennikiem poglądu, że swastyka prawoskrętna, czyli wyglądająca tak jak hitlerowska, niesie tylko złe znaczenie, a lewoskrętna - tylko dobre. Z takim podziałem się jednak spotkałem. Wydaje mi się, że chodzi o to, by ludzie byli w stanie dostrzec różnicę. Aby widząc swastykę na końcu świata, mogli sobie wytłumaczyć: Ta jest lewoskrętna, w takim razie nie jest nazistowska.
Swastyka jest dobrze znana w Azji. W kulturze hinduskiej symbolizuje m.in. boginię Kali, Indrę, Ganeśa. W buddyzmie oznacza osobę oświeconą, klucz do raju. Często znajduje się na piersiach Buddy - ma wówczas ramiona wygięte w jedną lub w drugą stronę. W takich sytuacjach trudno powiedzieć, żeby jedna swastyka była demoniczna, a druga dobra, bo w tej kulturze oba kierunki są spójne. Pomiędzy ramionami swastyki czasami maluje się kropki będące przedstawieniem istot, w które można się reinkarnować. Natomiast geometryczny układ ramion pokazuje cykl reinkarnacji.
Dopiero po II wojnie światowej badacze rozróżnili swastyki prawo- i lewoskrętne, chociaż dla mieszkańców Azji nie ma to większego znaczenia. W niektórych miejscach z pamiątkami można kupić naklejki z czarną swastyką na białym, a nawet czerwonym tle. Bardzo przypomina to symbol hitlerowski, ale wcale nim nie jest. Dla ludzi wierzących jest synonimem boskości.

Dlaczego naziści posłużyli się tym symbolem?
- Bezpośrednio przed II wojną światową swastyka była popularna w Niemczech w neopogańskich i mistycznych kręgach o charakterze rasistowskim. Grupy te wspierały ideę odnowy starożytnej kultury aryjskiej wywodzącej się z Dalekiego Wschodu. Na przykład godłem Stowarzyszenia Thule była wówczas swastyka otoczona promieniami, leżąca za nagim mieczem. Właśnie takie skojarzenia i zastosowania nadały swastyce negatywne, antysemickie znaczenie. W tym symbolu widziano zapowiedź odrodzenia czystości rasowej w Europie. W dodatku Niemcy znajdowali przedmioty zdobione swastykami podczas badań wykopaliskowych w Europie oraz etnograficznych np. w Indiach i w Tybecie, gdzie dotarli w styczniu 1939 roku. To wszystko powodowało, że zaczęli tworzyć mit jedności z przeszłością i jednocześnie ekspansji na przyszłość.
Niektórzy członkowie Stowarzyszenia Thule należeli do Niemieckiej Partii Pracy, której Hitler został członkiem, a potem przewodniczącym. Był on pod dużym wrażeniem swastyki. Jak to określił w „Mein Kampf”, swastyka oznaczała powierzenie misji i walki o zwycięstwo rasy aryjskiej, a zarazem oznaczała triumf ideału pracy twórczej, która zawsze była i będzie antysemicka. Swastyka przez to, że jest postawiona na kancie, sprawia wrażenie ruchu, ekspansji, ambicji i jest bardzo hipnotyzująca. Dlatego Hitler użył jej jako symbolu NSDAP, partii Trzeciej Rzeszy.
I przez to ten symbol stał się znienawidzony w Europie.
- To ludzie, którzy posługują się symbolem, nadają mu znaczenie. Lotnictwo łotewskie w okresie międzywojennym używało bordowej swastyki na białym tle. Z kolei znakiem lotnictwa fińskiego w czasie II wojny światowej była niebieska swastyka. Stało się tak, bo szwedzki baron Erich von Rosen, który w 1918 roku, podczas wojny domowej, podarował armii fińskiej pierwszy samolot, w swoim herbie miał swastykę. Od hitlerowskiej różniła się głównie kolorem.

Czy polskie wojsko też używało tego symbolu?
- W czasie II wojny światowej 3. Pułk Strzelców Podhalańskich miał swastykę na orderach. Górale nazywali ją krzyżykiem niespodzianym i uważali, że to dobry znak. Poza tym w okresie Młodej Polski literaci i artyści interesowali się Orientem, symboliką, w tym również swastyką. Stanisław Eljasz-Radzikowski, lekarz, malarz i badacz Podhala, ozdabiał swe publikacje znakiem swastyki prawoskrętnej i lewoskrętnej, a Mieczysław Karłowicz, kompozytor, dyrygent i taternik, tak oznaczał ulubione ścieżki górskie. W Tatrach, w miejscu, w którym zginął, postawiono na jego cześć pomnik z wyrytą swastyką. Także w naszej kulturze do niedawna na chlebie odciskano znak swastyki, życząc komuś pomyślności, dobrobytu i płodności.
Jak widzisz przyszłość swastyki?
- Niektórzy mówią, że były kiedyś plany rehabilitacji swastyki, ale to się nie udało. Mimo wszystko nadal są grupy działaczy społecznych czy religijnych podejmujących wyzwanie przywrócenia tego symbolu. Wydaje mi się jednak, że jest jeszcze za wcześnie, żeby wyrokować na temat jego przyszłości. Wciąż żyją osoby, które pamiętają wojnę i nie są w stanie zmienić swoich przekonań oraz opinii o swastyce.
Inna sprawa, że nie wszystkie informacje na temat swastyki są znane. Współcześnie jest ona obecna i uważana za świętą w religiach Dalekiego Wschodu. Gdyby była jednym ze znaków chrześcijaństwa współcześnie używanym w Europie, to może byłaby inaczej postrzegana? A przecież była kiedyś uważana za chrześcijański symbol. Do dzisiaj odwołuje się do niej Etiopski Kościół Ortodoksyjny. W kościołach w Polsce też można spotkać swastyki, np. w katedrach we Włocławku czy w Przemyślu. Tam ludzie ich nawet nie zauważają, tak bardzo są już do tego widoku przyzwyczajeni. I właśnie o to chodzi.
Przecież swastyka była symbolem pogańskim
- Pogańskie tradycje kulturowe były częściowo asymilowane z duchem Kościoła i w nim przetrwały. Swastyki były znane już w początkach chrześcijaństwa. Krzyż to nie jest przecież jedyny symbol wiary. Najpierw była nim ryba, później pojawiły się również inne znaki, między innymi właśnie swastyka. Wzięła się ona z kultury rzymskiej. W katakumbach w Rzymie są rysunki swastyk i fossorów, czyli tych, którzy byli budowniczymi grobowców; później nazywano tak osoby zajmujące się grzebaniem zmarłych. Często swastyki występowały w towarzystwie świętych, są umieszczone np. nad głowami świętych w kościele w Kijowie oraz na sarkofagu św. Ambrożego w Mediolanie.

Jednak wciąż istnieją grupy neonazistowskie, które posługują się tym symbolem. Mamy tak po prostu zapomnieć, co dla nich oznacza swastyka?
- Jeżeli swastyki używają ludzie agresywni, jest zrozumiałe, że inni to potępiają. Ale byłoby niesłuszne obawiać się wszystkich, którzy jej używają, nawet tych, którzy traktują ów symbol z szacunkiem, noszą go na szyi jak medalik lub mają przypięty jako breloczek do plecaka. W 2005 roku Unia Europejska próbowała zakazać używania swastyki, ale prace nad tym zostały wstrzymane.
Właśnie powstaje film irlandzkiego reżysera „My Swastika”, który pokazuje, że wiele osób ma własny punkt widzenia swastyki. Z drugiej strony nie możemy całkowicie przekreślać historii. Ten symbol w ciągu 12 lat panowania hitlerowskich Niemiec został znienawidzony przez ludzi. Ale przecież przez 12 tysięcy lat był uważany za coś dobrego.
W Chinach złota swastyka jest znakiem ruchu Falun Gong. Ludzie identyfikujący się z tym ruchem uprawiają praktyki medytacyjne i żyją zgodnie z wyznawanymi zasadami wszechświata, czyli są prawdomówni, życzliwi i cierpliwi. Rząd Chin, zaniepokojony skalą zainteresowania praktykami Falun Gong, zaczął prześladować jego członków, ponieważ okazało się, że jest ich więcej niż członków Komunistycznej Partii Chin. Od 1999 roku według potwierdzonych danych ponad 3800 osób zginęło w więzieniach, a organy wielu zostały dziwnym trafem oddane do transplantacji. Tak więc historia zatoczyła koło. Wcześniej naziści, których symbolem była swastyka, zabijali ludzi pod wpływem ideologii, a teraz osoby używające tego znaku są prześladowane. Nie można ludzi oceniać, tylko patrząc na symbol, należy przyglądać się ich czynom.
 Marcin Klebba. Pochodzi z Gdyni. Ukończył archeologię na Uniwersytecie Warszawskim i pracował w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku. Podczas studiów stopień licencjacki otrzymał za pracę na temat swastyk na Bliskim Wschodzie. Wyniki swoich poszukiwań przedstawił na wielu konferencjach. Po latach zbierania informacji postanowił opublikować stronę internetową, która byłaby bazą danych na temat swastyk: www.swastyki.pl. Interesuje się także pomorskimi kręgami kamiennymi, megalitami w różnych krajach oraz lichenometrią. Zajmuje się popularyzacją archeologii. Pracuje w Centrum Nauki Kopernik.
Wywiad ukazał się w "Weekendzie" na gazeta.pl

poniedziałek, 4 stycznia 2016

Polka w krajach arabskich: W Katarze to ja prowadzę samochód, a panowie siedzą z tyłu i nie mają z tym problemu

Mirka Czerna budowała studnie w Sudanie, a teraz jako delegat Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża pomaga imigrantom, którzy trafili do więzień w krajach Zatoki Perskiej. Nam opowiada, jak odnalazła się w arabskiej kulturze. - Zawsze jestem traktowana tu z szacunkiem - przekonuje.
Przeglądając twój profil na Facebooku odniosłam wrażenie, że cały czas jesteś w podróży. W jakim kraju znajdujesz się obecnie?
- Teraz służbowo jestem w Katarze. Tutaj dzień pracy zaczyna się około szóstej rano i trwa mniej więcej do pierwszej po południu. Dlatego dzisiaj już o siódmej rano byliśmy ze współpracownikami z Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w więzieniu. W tej chwili jestem znów w hotelu i siedząc przy basenie, sprawdzam służbowe e-maile. Mogę to robić w pokoju hotelowym, ale wolę tutaj.
Nie za dobrze ci?
- Pamiętaj, że musiałam wstać wcześniej, żeby dotrzeć do więzienia. Ludzie w Katarze są do takich godzin pracy przyzwyczajeni. Funkcjonują trochę inaczej niż Polacy. Najczęściej po pracy wracają do domu, ucinają sobie drzemkę, potem budzą się i wieczorem, gdy jest już chłodniej, znów wychodzą z domów. W ciągu dnia temperatura może dochodzić tu do czterdziestu kilku stopni. Nie sposób wtedy spacerować po ulicy.
Przywykłaś do takich temperatur?
- W Kuwejcie, gdzie obecnie mieszkam na stałe, jest jeszcze goręcej. Na szczęście prawie wszędzie mamy klimatyzację. Próbuję namawiać moich znajomych na aktywności na świeżym powietrzu, ale większość osób ma przed tym opory.


Kraje arabskie odwiedzam od wielu lat, więc czuję się tutaj dobrze i nie miałam problemów z zaaklimatyzowaniem się także w nowej kulturze. Myślę, że masz podobnie z Meksykiem.
Pewne rzeczy na początku mnie dziwiły. Na przykład to, że Meksykanie nie umieją odmawiać i przez to są niesłowni.
- Nadal ci to przeszkadza?
Teraz już rozumiem meksykańską kulturę. A ciebie zaskoczyły jakieś sytuacje?
- Niektóre zachowania mi przeszkadzają, na przykład brak punktualności. Natomiast mam wrażenie, że chcesz, żebym powiedziała, że Arabowie mnie denerwują i że trudno było mi się przystosować do życia tutaj. Ale ja naprawdę jestem bardzo szczęśliwa.
Spodziewasz się pewnie, że jako kobieta jestem dyskryminowana, albo że mężczyźni nie chcą mnie słuchać. Zupełnie tego nie zauważam. W Katarze znajdujemy się teraz na tzw. wizycie więziennej z koleżanką i dwoma kolegami. I tak naprawdę to my, kobiety, jesteśmy liderami tej wizyty, zadajemy więźniom pytania i wyrażamy rekomendacje w imieniu naszej organizacji. Zazwyczaj ja prowadzę samochód, a panowie siedzą z tyłu i nie mają z tym problemu. Nie jesteśmy w żaden sposób dyskryminowane.
Czy twoi znajomi z krajów arabskich pytają o Polskę?
- Moi znajomi sporo podróżują i mają pewne wyobrażenie na temat Europy. Rzadko jednak jeżdżą do naszej części kontynentu, więc najczęściej pytają mnie o to, jaka jest Polska w porównaniu z krajami zachodnimi i co u nas można zobaczyć.
I co im odpowiadasz?
- Mówię im, że warto przyjechać do Polski ze względu na naszą kulturę, ale wspominam też, że niektóre kraje Europy Zachodniej, np. Francja, Hiszpania czy Włochy, mają więcej zabytków. W Polsce wyjątkowo piękna jest przyroda - jeziora, góry, lasy. Chociaż szczerze mówiąc nie potrafię sobie wyobrazić, żeby ludzie z Kataru czy z Kuwejtu zaczęli chodzić po naszych górach. Prowadzą dość leniwy tryb życia i raczej nie zrozumieliby naszej potrzeby pieszych wycieczek, skoro można przejechać się na punkty widokowe samochodem.

W jaki sposób odpoczywają?
- Kuwejtczycy są zamożni i mają swoje domki nad morzem, do których jadą wiosną lub jesienią. W lecie, gdy jest za gorąco, by być na zewnątrz, ci bardziej aktywni wkładają sportowe buty, dresy i idą na spacer do centrum handlowego. Niektóre z centrów są tak olbrzymie, że można w nich spędzić cały dzień. Dziewczyny wkładają najmodniejsze ubrania i spacerują ze sobą pod rękę, patrząc z oddali na chłopców.
Jakie ubrania są modne?
- Bardziej religijne dziewczyny noszą czarne abaje, ale strój ten może być też ozdobiony cekinami i falbankami. Zdarza się, że mają na sobie spodnie oraz bluzki z długim rękawem, a na głowie hidżab. Ale są i modnisie, które chodzą w spódnicach, z ładnie ułożonymi włosami i nie mają z tego powodu problemów.
Czy ty musiałaś zmienić swój sposób ubierania się?
- Staram się wyczuwać, co wypada włożyć i jak się zachować, bo nie mam ochoty gorszyć ludzi swoim sposobem bycia. Natomiast nie jest tak, że ktoś mi coś narzuca. Na strzeżoną plażę wychodzę w bikini. Miejscowe kobiety tak by się nie ubrały, bo nie chcą.
Poza tym w każdym kraju muzułmańskim są odmienne wymagania co do stroju. W wielu krajach arabskich kobiety zakrywają całkowicie włosy, natomiast w Iranie hidżab sięga do połowy głowy. Kiedy przyjechałam do Iranu, na początku próbowałam założyć chustę w taki sam sposób, ale cały czas mi się zsuwała. Owinęłam ją więc dookoła głowy na arabską modłę i było mi widać tylko twarz. Irańczycy zaczęli mi tłumaczyć: -Nie musisz zakrywać wszystkich włosów. W końcu kobiety mi pokazały, że powinnam zrobić koka i na nim zawiesić chustę, bo dzięki temu się trzyma.

Od czego zaczęło się twoje zainteresowanie krajami arabskimi?
- Gdy byłam mała, podróżowaliśmy z rodzicami po naszej części Europy, wówczas oddzielonej od reszty świata żelazną kurtyną. Po upadku komunizmu zaczęliśmy jeździć samochodem po Europie Zachodniej. Nie spaliśmy w drogich hotelach, nie jedliśmy w ekskluzywnych restauracjach, byliśmy zaopatrzeni tylko w mapę i konserwy. W 1996 roku po raz pierwszy pojechaliśmy na Bliski Wschód, do Palestyny, Izraela i Egiptu. W czasie tej podróży obchodziłam czternaste urodziny. Właśnie wtedy ta całkiem inna kultura bardzo mnie zainteresowała. Podobało mi się, że ludzie pytają, czy wszystko u mnie dobrze i zapraszają do siebie. Niektórzy określiliby to jako zaczepianie, a dla mnie jest to po prostu otwartość. Czasami zastanawiam się, czy gdybyśmy wtedy pojechali z rodzicami do Indii albo do Chin, to zainteresowałabym się kulturą indyjską lub chińską? Nie wiem.
Po powrocie z wycieczki zaczęłam szukać informacji na temat krajów arabskich. Czytałam książki, bo internetu wtedy nie było, oglądałam programy w telewizji. Mama kupiła mi samouczek do nauki arabskiego, próbowałam poznać język na własną rękę. Moja pasja rozwijała się i kiedy skończyłam szkołę średnią, zaczęłam studiować arabistykę. W czasie studiów coraz częściej przebywałam w krajach arabskich, a teraz od kilku lat mieszkam tutaj i pracuję.
Który kraj arabski najbardziej polubiłaś?
- Syrię, ale ta Syria, jaką znałam, już nie istnieje. Był to kraj gościnnych ludzi, niesamowitych zabytków architektury, dobrego jedzenia. Spokojne miejsce, w którym byłam szczęśliwa. Naprawdę pęka mi serce, gdy czytam o tym, co się tam teraz dzieje.
Po pierwszym roku studiowania arabistyki poleciałam do Syrii na letni kurs języka arabskiego. Nie załatwiłam sobie wcześniej zakwaterowania, więc od razu z lotniska w Damaszku pojechałam na Stare Miasto. Miałam nadzieję znaleźć jakiś tani hotel. Była godzina piąta rano, szłam uliczkami z dużym plecakiem na plecach, a z mniejszym z przodu. Wtedy zatrzymał mnie jakiś starszy mężczyzna. Zaczęliśmy rozmawiać. Zaprosił mnie do domu na herbatę. Byłam zmęczona po podróży, więc się zgodziłam. Gdy usłyszał, że będę szukała jakiegoś miejsca do zamieszkania, od razu powiedział: - Zatrzymaj się u nas w domu. - Ile miałabym zapłacić za wynajęcie pokoju? - zapytałam. A on mówi: - Nic. I tak ten pokój stoi pusty, możesz się do nas wprowadzić.Skorzystałam z tej oferty na kilka tygodni. Tak naprawdę nie jestem sobie w stanie wyobrazić, żeby podobna sytuacja zdarzyła się w Polsce.
Dziwne, przecież nadarzyła się okazja, żeby zarobił dodatkowe pieniądze.
- Oczywiście, w krajach arabskich niektórym bardzo zależy, żeby zarobić pieniądze na przybyszach, ale są też ludzie, którzy zwyczajnie chcą pomóc i poznać podróżników. Po prostu są nas ciekawi. Sami nie mogą jeździć po świecie, więc świat do nich przyjeżdża. Poza tym zależy im, żeby turyści mieli dobrą opinię o ich kraju. Słynna arabska gościnność wciąż jest częścią ich kultury.

Pewnie niektórzy dziwią się, widząc na ulicy blondynkę z niebieskimi oczami. W dodatku mówiącą po arabsku.
- Rzeczywiście, ludzie zwracają na mnie uwagę. W Darfurze na mój widok mówią między sobą po arabsku cudzoziemka. Czasami matka pokazuje mnie swojemu dziecku. Jednak zawsze jestem traktowana z szacunkiem.
Masz też rację, że często ich zaskakuje, że mówię w ich języku. Pamiętam nawet taką sytuację, gdy w jednej z małych wiosek w Darfurze rozmawiałam z mieszkańcami w tym języku i jakaś starsza kobieta zapytała mnie w pewnym momencie: - Ty nie jesteś stąd. Jesteś z Chartumu? Dla niej najprawdopodobniej Chartum jest końcem świata.
Mówisz, że nowo poznani ludzie często cię do siebie zapraszają. A nie boisz się wejść do domu nieznajomego?
- Zazwyczaj jest tam cała rodzina. Przebywanie w arabskim domu, gdzie są kobiety i dzieci, jest bezpieczne. Zdecydowanie bardziej boję się podczas pobytu w niektórych dużych europejskich miastach niż na Bliskim Wschodzie.
Raz w samolocie z Trypolisu do Bengazi w Libii poznałam mężczyznę, który również zaprosił mnie do swojego domu w gościnę. Zamieszkałam tam z jego ojcem, matką, drugą żoną jego ojca oraz z jego siostrami i braćmi. Rodzina bardzo sympatycznie mnie przywitała. Z gospodarzem i jego bratem pojechaliśmy w góry, a siostry pokazały mi miasto i nawet zabrały mnie do lokalnego fryzjera na strzyżenie.
Jego siostry nie próbowały cię swatać?
- Czasem kobiety mnie pytają, dlaczego nie mam męża i dzieci. Zawsze odpowiadam: -Potem, potem.
Co ciekawe, ich brata spotkałam dwa, trzy lata później w Damaszku w Syrii. Następnie podczas rewolucji libijskiej zaobserwowałam na jego Facebooku, że razem z rebeliantami jechał z Bengazi, by obalić reżim Kaddafiego.
Twierdzisz, że tamtejsi ludzie są otwarci, a tymczasem większość Polaków obawia się uchodźców z Syrii.
- W każdym kraju można zaobserwować różne postawy względem uchodźców i imigrantów - zarówno bardzo przyjazne, jak i wrogie. Zazwyczaj wrogo nastawieni są ludzie, którzy nie mieli żadnego kontaktu z innymi kulturami. Stąd bierze się ich strach.
My powinniśmy pamiętać, że w czasie drugiej wojny światowej do Iranu trafiło kilkadziesiąt tysięcy uchodźców z Polski. Znaleźli tam bezpieczne miejsce, w którym mogli przetrwać wojnę. Kiedyś otrzymałam od Irańczyka książkę na temat polskich uchodźców w Isfahanie. Naprawdę każdy z nas może się znaleźć po stronie, która pomaga, lub po stronie, która tej pomocy potrzebuje.

Masz pracę, w której pomagasz ludziom. Jak ją znalazłaś? A może ona sama cię znalazła?
- W czasie studiów pisałam pracę magisterską na temat sytuacji w obozach palestyńskich w Libanie i prowadziłam tam badania terenowe. Jednocześnie poczułam, że mam wystarczająco dużo czasu i energii, żeby jako wolontariuszka pomagać w lokalnych organizacjach pozarządowych, które tworzyły różnego rodzaju programy dla dzieci i młodzieży. Wykonywałam przede wszystkim pracę administracyjną przy pisaniu projektów.
I jak te obozy wyglądają?
- Często ludzie, słysząc „obóz dla uchodźców”, wyobrażają sobie rząd namiotów. Tymczasem obozy palestyńskie w Libanie istnieją już od lat 50. XX wieku i ludzie mieszkają tam w normalnych budynkach. Żyje w nich drugie, trzecie czy czwarte pokolenie uchodźców i cały czas ich liczba rośnie ze względu na duży przyrost naturalny. Ogromne skupisko Palestyńczyków znajduje się na bardzo małym terenie, więc uliczki między budynkami są wąskie i wszędzie widać zwisające kable elektryczne.
Ludzie starają się tam prowadzić normalne życie. Otwierają restauracje, sklepiki, kawiarnie, kawiarenki internetowe oraz sklepy z różnymi usługami, np. krawieckimi. Niektórzy pracują w budownictwie. W obozie biorą śluby, urządzają przyjęcia urodzinowe, mają cmentarze, a dzieci chodzą do szkół, gdzie uczą się m.in. historii. Niektórym udaje się nawet wyjechać na studia za granicę. Niestety, mają bardzo ograniczone możliwości, żeby znaleźć pracę w swoim zawodzie poza obozem i rozpocząć lepsze życie. Spotkałam szewca, który jest z wykształcenia inżynierem, albo lekarza zajmującego się robieniem kanapek z falafelem. Oczywiście, oni cały czas marzą, żeby powrócić do miejsca, z którego pochodzą. Do Palestyny.
Po studiach wyjechałaś z Polską Akcją Humanitarną do Darfuru. Czym się tam zajmowałaś?
- Przez półtora roku pracowałam przy projektach wodno-sanitarnych, które przede wszystkim polegały na wierceniu studni i instalowaniu pomp wodnych, żeby miejscowa ludność miała dostęp do wody. Poza tym w każdej wiosce tworzyliśmy komitety wodne i uczyliśmy mieszkańców, w jaki sposób mogą naprawiać pompy, żeby byli niezależni od organizacji pomocowych. Przeprowadzaliśmy też akcje spryskiwania terenów, na których rozmnażają się komary, żeby zwalczać malarię. Pieniądze na projekt pochodziły ze zbiórki pieniędzy organizowanej przez "Gazetę Wyborczą" i z MSZ-owskiego programu „Polska Pomoc”, który miał na celu wsparcie krajów rozwijających się.
Nadzorowałaś ten projekt?
- Byłam jedyną cudzoziemką i kobietą w zespole. Pozostali współpracownicy byli Sudańczykami. A ja zostałam ich szefową. Zdawałam sobie sprawę, że to może być trudne do zaakceptowania przez mężczyzn starszych ode mnie i pochodzących z kultury, w której raczej oni zarządzają. Natomiast miałam bardzo fajnego asystenta projektu i umówiliśmy się, że to on będzie wydawał polecenia innym pracownikom. Sam nie miał problemu z tym, że musiał mnie słuchać. Nasze relacje służbowe były bardzo dobre. Zresztą mój system zarządzania nie polega na wydawaniu rozkazów.

Jaka w Sudanie jest sytuacja z dostępem do wody?
- Darfur jeszcze sto lat temu był o wiele bardziej zielony i było łatwiej o wodę. Mieszkały tam plemiona zarówno osiadłe, zajmujące się uprawą ziemi, jak i nomadzi, którzy przenosili się ze zwierzętami z miejsca na miejsce. Kiedy nastąpiło ocieplenie klimatu, zaczęły się problemy. Plemiona osiadłe i nomadzi chcieli korzystać z tej samej wody i zamieszkiwać tę samą ziemię. Budowanie studni i zapewnienie dostępu do wody może więc w pewien sposób zlikwidować konflikty między mieszkańcami Sudanu.
Bardzo często kobiety albo dzieci muszą iść wiele kilometrów do punktów z wodą, która nadaje się do picia, i potem wracać z 20-litrowymi baniakami do swoich wiosek. Często w czasie tej drogi dochodzi do napadów lub gwałtów. Tak naprawdę w momencie stworzenia nowej studni zapewnialiśmy mieszkańcom także bezpieczeństwo i dostęp do edukacji. Tam, gdzie jest studnia, kobiety nie muszą spędzać wielu godzin na zdobywaniu wody, tylko mogą np. zrobić ogródek przy domu. A dzieci mogą pójść do szkoły.
Ludzie okazywali ci wdzięczność za pomoc?
- Często w jakiś sposób mi dziękowali. Zdarzyło się na przykład, że kobiety z jednej wioski przyszły pieszo osiem kilometrów do naszego biura i przyniosły mi w prezencie żywą kurę, ręcznie zrobione przykrywki na jedzenie i zioła.
Pomyślałam, że skoro już mam żywą kurę, to stworzę małe gospodarstwo domowe. Jednak poszłam tego dnia z moim asystentem na spotkanie i po powrocie do biura odkryłam, że nasza kucharka postanowiła z własnej inicjatywy zrobić mi przyjemność, więc moją kurę zabiła i przygotowała dla nas na obiad.
Musiałaś być zaskoczona... A gdzie spałaś w czasie swojej misji?
- Obok biura, w którym pracowałam, znajdował się jeden budynek z dwiema sypialniami i tam nocowałam. Budynek był murowany, ale szpary w oknach były takie, że wiatr wiał do środka. A w czasie pory deszczowej woda kapała na podłogę przez dach. Prąd mieliśmy w określonych godzinach i nie było go w nocy. W lecie w środku było gorąco, więc z pomocą któregoś ze współpracowników wynosiłam moje łóżko na zewnątrz i spałam na świeżym powietrzu. Oczywiście pod moskitierą.

Kiedy wyjechałaś z Sudanu?
- Moja praca w Darfurze zakończyła się niespodziewanie. W marcu 2009 roku Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze wydał list gończy za prezydentem Sudanu. Omar Hasan Ahmed El-Baszir został oskarżony o zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludności. Następnego dnia władze sudańskie wyrzuciły wielu pracowników humanitarnych, więc miałam kilka godzin na spakowanie walizek i musiałam zostawić wszystkie moje projekty. Niedługo po powrocie do Polski wyjechałam na kolejną misję z Polską Akcją Humanitarną do Palestyny, gdzie nadal pracowałam w resorcie wodno-sanitarnym.
Nie tęskniłaś za jakąś spokojną pracą blisko rodziny?
- W pewnym momencie zrobiłam sobie roczną przerwę i rozpoczęłam w Europie drugie studia magisterskie z międzynarodowej pomocy humanitarnej. Otrzymałam na nie stypendium Komisji Europejskiej. Potem pracowałam w Departamencie Pomocy Humanitarnej w ramach Komisji Europejskiej. Prawdopodobnie mogłabym zostać tam na długo, ale znów poczułam potrzebę wyjazdu do pracy w terenie. Aplikowałam do różnych organizacji humanitarnych i byłam zaskoczona, bo chcieli mnie przyjąć aż do pięciu z nich. Wybrałam Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża.
Czy właśnie taki jest twój pomysł na życie?
- Właśnie rano rozmawiałam z moją koleżanką na temat tego, jak długo jeszcze będziemy tak pracować. Co rok lub półtora przenosimy się z jednego kraju do drugiego. Jest to fajne i ciekawe, ale po jakimś czasie staje się uciążliwe, szczególnie jeśli chce się stworzyć rodzinę. Ja jednak nie wyobrażam sobie powrotu do Polski. Jeśli wrócę do Europy, to może do Brukseli lub Genewy, gdzie jest możliwość pracy w organizacjach międzynarodowych.
Czuję, że robię coś naprawdę ważnego: pomagam ludziom i jeszcze mi za to płacą. Tak naprawdę bardzo lubię moją pracę, chociaż spotykam się z różnymi trudnymi przypadkami. Ale świadomość, że jestem w stanie zmienić życie ludzi, daje mi dużą satysfakcję. Nie pracuję tylko dla pieniędzy, ale też po to, żeby innym było lepiej. Cieszę się, widząc rezultaty mojego wysiłku.
I radość ludzi.
- Tak. Pamiętam jak w Darfurze w jednej wiosce zainstalowaliśmy pompę i zaczęła płynąć woda. Na początku nie powinno się jej pić, tylko przepompować, żeby przeszła przez rury, ale mieszkańcy rzucili się na nią i każdy chciał się napić jako pierwszy.
Teraz najczęściej pomagam imigrantom, którzy trafili do więzień w krajach Zatoki Perskiej. Ostatnio miałam kilka takich sytuacji, że przychodzili oni do naszych biur w innych krajach, żeby przekazać informację Mirce w Kuwejcie, że są wdzięczni za pomoc.

Mirosława Czerna. Pracownik humanitarny, arabistka, podróżniczka. Obecnie pracuje dla Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża. Wcześniej była wysłanniczką Polskiej Akcji Humanitarnej. Pracowała m.in. w Palestynie, Sudanie, Iraku, Kuwejcie, Katarze, Bahrajnie, Libii. Na kolejną misję wyjeżdża do Liberii. Podwójna magister: arabistyki i islamistyki na Uniwersytecie Warszawskim oraz Międzynarodowej Pomocy Humanitarnej na University College of Dublin. Jej wielką pasją są podróże, odwiedziła ponad 70 krajów. Podczas podróży zależy jej nie tylko na tym, by zobaczyć zabytki, ale także, żeby być jak najbliżej ludzi: zatańczyć na weselu, zjeść rodzinne śniadanie czy porozmawiać ze współpasażerami podczas podróży lokalnym transportem. Nurkuje, chodzi po górach, skacze ze spadochronem, pływa kajakiem, jeździ konno, lubi sporty walki.
Wywiad ukazał się w "Weekendzie" na gazeta.pl

sobota, 15 sierpnia 2015

Porucznik Sylwia Klimkiewicz: Na każdym kroku starano się udowodnić, że jestem za słaba na wojsko


Spotkałam się z wieloma krzywdzącymi opiniami, że kobiety idą do wojska, żeby znaleźć sobie męża. Pięć lat studiowałam na kierunku, na którym były tylko trzy panie, ale go tam nie znalazłam - mówi porucznik Sylwia Klimkiewicz, jedna z ciągle nielicznych kobiet w polskim wojsku. Nam opowiada m.in. o misji pokojowej w Kosowie, wystrzeliwaniu rakiet i kobiecym uporze, który sprawił, że dziś nosi mundur.
Ma pani trzech braci. Czy któryś z nich też wstąpił do wojska?
- Nie, tylko ja zostałam żołnierzem. Ostatnio mój chrześniak stwierdził, że też chce iść do wojska. Odwiedziłam go nawet w przedszkolu, bo koledzy nie wierzyli, że jego ciocia jest żołnierzem. Przyjechałam do nich w mundurze, z kilkoma gadżetami i miałam tam swoje pięć minut.
Ludzie dziwią się, słysząc, czym się pani zajmuje?
- Jestem filigranową osobą, mam niecałe 155 cm wzrostu i ważę 45 kg. Kiedy mówię nieznajomemu, że jestem żołnierzem, to widzę zaskoczenie na twarzy. Moi przyjaciele nie chcieli uwierzyć, że dostałam się do wojska. - Dziewczyno, po co tam idziesz? - pytali. Albo: - No jasne, za mundurem panny sznurem. - Tak, za mundurem, żebyście wiedzieli, ale nie za tymi chłopami, tylko za tym beretem z orłem - odpowiadałam.
Spotkałam się z wieloma krzywdzącymi opiniami, że kobiety idą do wojska, żeby znaleźć sobie męża. Pięć lat studiowałam na kierunku, na którym były tylko trzy panie, ale go tam nie znalazłam. Mój partner nie jest związany z armią, bo dwóch żołnierzy pod jednym dachem to według mnie niezbyt dobry pomysł. Ktoś musi ustąpić.
Kiedy podjęła pani decyzję o wstąpieniu do wojska?
- Kiedy kończyłam szkołę podstawową, oświadczyłam rodzicom, że pójdę do wojska. Stwierdzili, że tyle lat nauki przede mną, więc pewnie jeszcze się rozmyślę. Jednak wszystkie decyzje, jakie podejmowałam, zmierzały w tym kierunku.
Maturę zdawałam z matematyki i języka rosyjskiego, bo wiedziałam, że w szkole wojskowej potrzebna jest właśnie matematyka i język obcy. Potem złożyłam dokumenty na pięcioletnie studia do Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Lądowych im. Tadeusza Kościuszki we Wrocławiu. Traf chciał, że tuż przed egzaminami Ministerstwo Obrony Narodowej odwołało nabór z powodu braku funduszy. Zaczęłam więc studiować automatykę i robotykę na Wydziale Mechanicznym Politechniki Białostockiej. Zdawałam sobie sprawę, że istnieje coś takiego jak dwunastomiesięczne studium oficerskie i z tytułem inżyniera łatwiej mi będzie się tam dostać. W wojsku potrzebują przecież inżynierów, którzy znają się na sprzęcie elektronicznym.

Jak przygotowywała się pani do egzaminów do studium?
- Chodziłam na intensywny kurs języka i trenowałam fizycznie pod okiem mojego taty. Przez krótki czas był żołnierzem, ale po wprowadzeniu stanu wojennego odszedł z wojska. Opowiadał o służbie, ale nigdy nie nakłaniał mnie, żebym poszła w jego ślady. To był mój pomysł. Tata biegał ze mną, ćwiczył, pomagał podnosić ciężary. Próbował mi pokazać, że życie w mundurze nie jest proste, i udzielił kilku cennych wskazówek. Mówił na przykład, żeby w niektórych sytuacjach bardziej myśleć głową niż sercem. Nie bez powodu w wojsku często używa się powiedzenia: „Jak ma się miękkie serce, to trzeba mieć twardą...”.
Na egzaminach były testy sprawnościowe, test z języka angielskiego i rozmowa kwalifikacyjna. Zapamiętałam je jako najbardziej stresujący moment w moim życiu, bo nigdy wcześniej nie położyłam tyle na szali. Udało mi się dostać do szkoły i to było spełnienie moich najskrytszych marzeń.
Ten zawód jest taki, jak sobie pani wymarzyła? Nie rozczarowała się pani?
- Dla mnie bycie żołnierzem to przede wszystkim służba ojczyźnie. Pójście do wojska to rodzaj podziękowania za to, że mogłam studiować to, co chciałam, że mam prawo głosu. Obydwoje rodzice starali się we mnie, mojej siostrze i braciach zaszczepić ducha patriotyzmu. Powtarzali, że powinniśmy cieszyć się z tego, że żyjemy w wolnym kraju, i należy za to dziękować naszym pradziadkom i dziadkom. Miałam szczęście poznać moją prababcię, która urodziła się jeszcze przed pierwszą wojną światową i nieraz wspominała straszne wojenne czasy. A ja bardzo ją podziwiałam za odwagę i poświęcenie. Stwierdziłam, że muszę docenić to, co daje mi kraj. Dlatego wstąpiłam do wojska.
Wojsko jest instytucją, która przygotowuje nas do wojny. Tu każdy dzień musi być spożytkowany tak, jakby był ostatnim, w którym panuje pokój. Jutro ktoś może do mnie zadzwonić z rozkazem stawienia się w jednostce, bo właśnie rozpoczęła się mobilizacja.

Wojsko zapewnia też przywileje.
- Tak. Ktoś może stwierdzić, że wszystko, co mówię, jest trochę na wyrost, bo patrząc na pracę w wojsku z innej strony, widać same korzyści: jest stała, dostaje się mieszkanie, dodatkowe dni wolne, dodatkowe pieniądze, wcześniejszą emeryturę. Jednak tak naprawdę wiąże się z nią mnóstwo wyrzeczeń, z których człowiek niezwiązany z wojskiem nie zdaje sobie sprawy: poligony, ćwiczenia, misje, egzaminy ze sprawności fizycznej... Poza tym mnie jako kobiecie jest ciężko ze względu na to, jak postrzegane są w wojsku kwestie płci. Uważa się, że kobieta nie powinna być żołnierzem, nie nadaje się do tej pracy, byłoby lepiej, gdyby pracowała w bardziej „damskim” zawodzie, np. jako nauczyciel. Mam takie odczucie, że przez 12 miesięcy w studium oficerskim musiałam bardziej niż panowie udowadniać, że nadaję się do służby. Kobiet było mało, więc rzucałyśmy się w oczy.
Największym problemem była dla pani właśnie rywalizacja o bycie na równi z mężczyznami?
- Trudne były różne sytuacje, także takie, które na pierwszy rzut oka cywilowi mogłyby wydać się banalne. Choćby brak trzewików desantowych w moim rozmiarze. Z tego powodu przysięgę wojskową po sześciotygodniowym przeszkoleniu miałam składać w sali tradycji, a nie na placu apelowym, razem z innymi żołnierzami. To oznaczałoby, że koledzy będą na mnie patrzeć jak na tę „inną”. W dodatku jeśli ktoś nosił obuwie miękkie, to wszyscy myśleli, że ma problem ze stopami albo próbuje się wykręcić. Na szczęście buty w porę się znalazły.
Jak każdego podchorążego nie ominęło mnie noszenie skrzynek z amunicją, setne układanie ubrań w kostkę czy zaścielenie łóżka bez żadnego zagięcia. Może teraz to brzmi zabawnie, ale wtedy kosztowało mnie wiele cierpliwości. A jeśli zrobiło się coś źle, to wszyscy musieli powtarzać zadanie.
Poza tym na każdym kroku starano się udowodnić, że jestem za słaba na wojsko. To były działania w sferze psychologicznej. Różne uwagi, przytyki, które tak naprawdę miały na celu wyrobienie we mnie silnego charakteru, wytrzymałości, odporności na stres, ból i przede wszystkim nauczenie mnie pokory. Im bardziej ktoś próbował mnie złamać, tym usilniej starałam się pokazać, że moje miejsce jest w wojsku. Przyszłam tu, żeby służyć, i byłam gotowa dać z siebie wszystko, choćbym miała paść na twarz. Bywało naprawdę trudno, ale dziś, z perspektywy czasu, wspominam ten okres jako jeden z najlepszych.
Po tak ciężkim szkoleniu mianowanie na stopień podporucznika na zakończenie studium oficerskiego musiało być szczególnie wzruszające...
- Promocja na pierwszy stopień oficerski odbyła się na rynku we Wrocławiu. Klęczałam i w pewnym momencie poczułam dotyk szabli na ramieniu. Po chwili usłyszałam, jak ktoś mówi: Pani porucznik Sylwia Klimkiewicz. Byłam z siebie dumna. Zgodnie z tradycją, podchodząc do promocji oficerskiej, miałam zakryte pagony z wyhaftowanymi dwiema gwiazdkami oznaczającymi stopień podporucznika. Kiedy wstąpiłam do szyku, podeszli do mnie rodzice i odsłonili mi pagony. Łzy zakręciły mi się w oczach, bo tak naprawdę dzięki ich wychowaniu tam stałam.

Gdzie wysłano panią po zaprzysiężeniu?
- Pierwszy przydział wojskowy otrzymałam do 15. Pułku Przeciwlotniczego w Gołdapi na stanowisko dowódca plutonu - dowódca obsługi wyrzutni rakiet. Po czterech latach awansowano mnie na stopień porucznika i rozpoczęłam służbę jako zastępca dowódcy baterii - dowódca stacji. Moimi podwładnymi byli żołnierze kontraktowi. Sami mężczyźni.
Jakie obowiązki ma dowódca plutonu?
- Odpowiada za wyszkolenie. Musiałam m.in. przekazać swoim żołnierzom wiedzę teoretyczną i praktyczną z budowy i eksploatacji sprzętu, pracy bojowej na sprzęcie, taktyki, terenoznawstwa itd. Niestety, w ciągu 12 miesięcy szkoła wojskowa nie była w stanie przygotować mnie do wszystkiego. Sama musiałam się wielu rzeczy nauczyć od innych żołnierzy, dokształcać się, czytając instrukcje i poradniki.
Żołnierze byli zaskoczeni, że ich dowódcą jest kobieta?
- Bardzo. Spotykali się już wcześniej z paniami w wojsku, ale nigdy nie dowodziła nimi kobieta. W dodatku sporo od nich niższa. Mnie z kolei było bardzo ciężko, bo to był mój pierwszy pluton. Dopiero sprawdzałam się w roli dowódcy i żołnierza. Dowódca innej baterii nauczył mnie, jak mam rozmawiać z mężczyznami, oraz uczulił, żebym nie brała do siebie wszystkiego, co mówią. To, co może być żartem dla nich, nie musi wydać się śmieszne kobiecie. Nie ma co się oszukiwać, dwóch mężczyzn tworzy lożę szyderców i trzeba umieć się przed tym obronić. Nie wolno schylać głowy. Należy wyrazić swoje zdanie i potrafić z taktem, ale dosadnie odpowiedzieć na zaczepkę. Szczególnie w wojsku.
A co takiego mówili?
- Na początku zdarzyło mi się słyszeć, że powinnam w domu siedzieć i dzieci rodzić. Innym razem ktoś powiedział: Pani porucznik pewnie zmęczona, to może by już sobie poszła i odpoczęła. Mnie takie uwagi motywowały do jeszcze cięższej pracy. Ponieważ lubię biegać, żołnierze musieli biegać razem ze mną podczas zajęć z wychowania fizycznego. Czułam satysfakcję, że to oni wtedy marudzili, a nie ja.

Musiała pani na ich szacunek zasłużyć?
- Zawsze wychodziłam z założenia, że na szacunek trzeba sobie ciężko zapracować. Żeby zdobyć szacunek żołnierzy, musiałam im pokazać, że mogą na mnie liczyć, na swojego dowódcę. Podczas naszej pierwszej zbiórki powiedziałam, że wymagam od siebie tego samego, co od nich. I chciałabym, żeby nasza współpraca dobrze funkcjonowała. A jeżeli zaczną mi rzucać kłody pod nogi, to muszą liczyć się z tym, że nie będę pobłażliwa tylko dlatego, że jestem kobietą.
Kiedy przychodził czas ćwiczeń czy obsługiwania sprzętu, nie migałam się od pracy. Nie byłam tylko nadzorcą. Przebierałam się w mundur czołgisty, czyściłam sprzęt w garażu ramię w ramię ze swoimi żołnierzami. Zdali sobie sprawę z tego, że mogą na mnie polegać w każdej sytuacji i nie boję się pobrudzić rąk.
Zbliżały nas przede wszystkim poligony. Wiadomo, że w koszarach jest się od 7.00 do 15.30, a potem wszyscy wracają do swoich rodzin, do własnych spraw. Na poligonie byliśmy przez miesiąc lub dwa skazani na siebie przez całą dobę. Zdarzało się, że znajdowaliśmy czas na rozmowę. Poruszaliśmy wtedy nie tylko tematy związane ze służbą, ale również te prywatne. Po dwóch latach miałam już nawet sytuacje, że moi żołnierze przychodzili do mnie, żeby pokazać zdjęcia dzieci i zapytać, co kupić żonie czy dziewczynie na urodziny.
Mówili pani też komplementy?
- Czasami zażartowali: - O, pani porucznik zmieniła kolor włosów. Nieraz ja ich komplementowałam: - Chłopaki pościnali włosy, bo pewnie na jakieś randki idą.Natomiast nie zostały przekroczone granice przełożony - podwładny. Żartowaliśmy w taki sposób, żeby nikogo nie urazić.
Jakie obowiązki miała pani na poligonie?
- Jako dowódca plutonu odpowiadałam przede wszystkim za zgranie obsług wyrzutni w drużynie i plutonie. Poligony były czasem intensywnej nauki. Bez względu na warunki atmosferyczne ćwiczyliśmy załadunki i rozładunki wyrzutni rakietami, przestawianie sprzętu z położenia marszowego w bojowe i odwrotnie, działanie w składzie baterii, zajmowanie stanowisk startowych. Wszystkie czynności były sprawdzane przez dowódcę baterii, który oceniał, jak pluton wywiązał się z postawionych zadań.
Miała pani okazję wystrzelić rakietę?
- Strzelania rakietowe w pułkach przeciwlotniczych wypadają raz na trzy lata. Podsumowujące szkolenie odbywa się na poligonie w Ustce. To bardzo stresujące wydarzenie dla całego plutonu, wymaga długich przygotowań. Sama nie miałam okazji wystrzelić rakiety. Komenda do startu rakiety z wyrzutni, na której byłam dowódcą, „przychodzi” ze stacji radiolokacyjnej i to właśnie dowódca tej stacji fizycznie wciska „guzik”. Po doprowadzeniu komendy rakieta schodzi z prowadnic wyrzutni. Jednym z zadań dowódcy wyrzutni jest wyciągnięcie zawleczki. Momentowi zejścia rakiety towarzyszy chmura ognia i pyłu - to wiem z opisów żołnierzy, którzy obserwowali strzelanie.
Dlaczego zdecydowała się pani na wyjazd na misję pokojową do Kosowa?
- Zawsze chciałam pojechać na misję i sprawdzić, jak pracuje się w środowisku NATO-wskim. Poza tym to była misja pokojowa, więc tak bardzo się nie stresowałam. Gdybym miała jechać do Afganistanu, pewnie by mnie to kosztowało więcej nerwów. Chciałam też przekonać się, czy podołam psychicznie, bo na misji praktycznie przez pół roku jest się odizolowanym od wszystkiego.
W Kosowie trafiłam do komórki wielonarodowej, w której moim przełożonym był żołnierz z USA. Tam przekonałam się, że wojska sojusznicze mają dobre zdanie o polskich żołnierzach. Uważa się, że reprezentujemy wysoki poziom wyszkolenia, ceni się nas za fachowość i rzetelne wykonywanie zadań.
Co robiła pani na misji?
- Odpowiadałam za planowanie i terminową realizację ćwiczeń wojsk wchodzących w skład Wielonarodowej Grupy Bojowej Wschód. Zajmowałam się również pisaniem rozkazów do przemieszczenia wojsk oraz uczestniczyłam w spotkaniach z przedstawicielami armii serbskiej oraz kosowskiej. Organizowaliśmy też różne wydarzenia, na przykład mecz piłki nożnej między żołnierzami NATO-wskimi a żołnierzami kosowskimi. Były biegi czy uroczyste apele z defiladą wojska. Za bramę jednostki wyjeżdżaliśmy z bronią i amunicją, ale w Kosowie nie było sytuacji zagrożenia naszego życia. Raczej musieliśmy uważać na kolizje. Mieszkańcy upodobali sobie stłuczki z pojazdami wojskowymi, aby uzyskać wysokie odszkodowanie.
Zauważyła pani wyraźne różnice pomiędzy armią polską i innymi armiami NATO-wskimi?
- Żołnierz armii amerykańskiej jest postrzegany jako bohater narodowy. Do mojego przełożonego przychodziły paczki z przedszkola w Stanach z cukierkami, golarkami, kapciami itp. W środku znajdowały się także odręcznie rysowane przez przedszkolaków laurki z napisem: „Jesteś moim bohaterem”, „Wróć szczęśliwie do domu”. Powiem szczerze, że mnie to wzruszyło, a w USA jest to całkiem naturalne. Choć w Kosowie żołnierze amerykańscy nie walczą przecież w obronie ojczyzny, to szerzą pokój na Ziemi i dlatego są postrzegani jako bohaterowie. Byłam w pewnym sensie o to zazdrosna, bo u nas brakuje takiego podejścia. Jeśli polski żołnierz mówi, że jedzie na misję, to zaraz słyszy: „Jedzie, bo chce zarobić”. Nie ma się co oszukiwać - na misji korzysta się z przywilejów takich jak dodatkowa wypłata, ale porównując zarobki żołnierzy ze Stanów, Niemiec czy nawet z Turcji, to my naprawdę jesteśmy na szarym końcu. Pieniądze to nie jest priorytet.

Ile kobiet służyło na misji?
- Z mojego kontyngentu pojechało 220 osób, w tym sześć kobiet żołnierzy. Dla porównania - wśród Amerykanów stanowiły aż 1/3. Było ich mnóstwo, więc jak się przychodziło do ich kontyngentu, to nie robiło to na nikim wrażenia. Z kolei Turcy, Marokańczycy czy Ukraińcy byli zaskoczeni obecnością płci przeciwnej, bo u nich kobiety raczej do armii nie wstępują. Dlatego też ciężko było od nich coś wyegzekwować. Niektórzy nie słuchali, co się do nich mówi. Czasami musiałam wysłać do nich maila przypominającego z wykrzyknikami.
Kobiety w armii mają jakieś udogodnienia? Na przykład w kwestii stroju?
- Dowódca kompanii jeszcze w szkole wpoił mi punkt z Regulaminu Ogólnego Sił Zbrojnych, w którym mowa jest o wyglądzie żołnierza. Powtarzał, że kobieta żołnierz nie nosi kolczyków, jaskrawych gumek do włosów, włosy ma upięte tak, by nie dotykały munduru. Poza tym nie może mieć wyraźnego makijażu, jaskrawo umalowanych paznokci. Jedyną dopuszczalną biżuterią jest pierścionek zaręczynowy, obrączka albo sygnet. Żołnierz nie ma prawa rozpraszać i rzucać się w oczy.
Na co dzień ubieram się w mundur polowy - spodnie moro, koszulka khaki, bluza i buty wojskowe. Do tego zielony beret. Kiedy mam na sobie mundur, zmienia się mój ton głosu, staję wyprostowana i jestem bardziej pewna siebie. Znajomi śmieją się, że takiej mnie nie znają.
Tego chyba wymaga przebywanie w męskim świecie.
- Tak. I dotyczy to nie tylko wojska. Jeśli kobieta zajmuje stanowisko w miejscu, w którym mężczyzn jest ponad 80 procent, to musi dostosować się do sytuacji. Nie chodzi o to, żebym upodobniła się do mężczyzny, absolutnie nie. Urodziłam się kobietą i w każdej sytuacji powinnam nią być. Nie chodzi też o to, żeby stać i płakać, ale nie mogę robić z siebie terminatora, którym nigdy nie będę. Nie zacznę przeklinać, lecz jeśli trzeba odpowiedzieć twardo, to nie mogę bać się mieć własnego zdania. Nie wolno mi jednak zapomnieć, że w wojsku jest hierarchia i trzeba znać swoje miejsce w szyku.
Panowie często przeklinają?
- Śmieją się, że jak my, kobiety, przyszłyśmy do wojska, to zaczęli mniej przeklinać.
Słyszałam, że kością niezgody między kobietami i mężczyznami w wojsku są różne normy fizyczne w czasie egzaminów sprawnościowych. Być może nie jesteśmy tak samo silne fizycznie, ale moim zdaniem kobiety są lepiej zorganizowane, co chyba przydaje się w wojsku?
- Jesteśmy przede wszystkim twarde, bardziej wytrzymałe na ból niż mężczyźni. Wśród nich zdarzają się tacy, którzy mdleją na widok krwi. Potrafimy walczyć o przetrwanie. Kiedyś kobiety nie mogły służyć w wojsku, a gdy mężczyźni ginęli na wojnie, to na ich barki spadała opieka nad rodziną. Myślę, że dzięki tej sile bardzo dużo wnosimy do armii. Jesteśmy wytrwałe, zawzięte, walczymy o swoje. To typowe cechy charakteru kobiet.
Nie jestem zwolenniczką taryfy ulgowej podczas ćwiczeń fizycznych, bo gdybym była mężczyzną, to chciałabym, żeby kobieta wyciągnęła mnie z pola walki. W końcu na polu walki nie jest kobietą, tylko żołnierzem. Jednak biologia tak nas uwarunkowała, że pewnych rzeczy nie przeskoczymy. Musimy mierzyć siły na zamiary. Zdaję sobie sprawę, że nigdy nie będę komandosem, bo - nie ma się co oszukiwać - fizycznie temu nie podołam. Skoro nie mogę być komandosem, to chcę być jak najlepszym żołnierzem.

Porucznik Sylwia Klimkiewicz. Ukończyła automatykę i robotykę na Politechnice Białostockiej, następnie Roczne Studium Oficerskie w Wyższej Szkole Oficerskiej Wojsk Lądowych im. Tadeusza Kościuszki we Wrocławiu - specjalność przeciwlotnik. Od października 2010 do marca 2015 służyła w 15. Gołdapskim Pułku Przeciwlotniczym na stanowisku dowódca plutonu - dowódca obsługi oraz zastępca dowódcy baterii - dowódca stacji. Od marca 2015 roku przeniesiona na stanowisko młodszego oficera w sekcji prasowej w Dowództwie 16. Dywizji Zmechanizowanej. Pasjonatka piłki ręcznej oraz tańców klasycznych.
Wywiad ukazał się w "Weekendzie" na gazeta.pl

sobota, 1 sierpnia 2015

Lila Tretikow, dyrektor wykonawcza Fundacji Wikipedia: Polska edycja Wikipedii jest jedną z największych na świecie


Bardzo wzruszyła mnie sytuacja, kiedy student wysłał do nas trzy dolary i napisał w liście: "Nie jestem w stanie dać wam więcej, ale kocham was, bo to, co robicie, jest niezwykle ważne dla mojej edukacji" - mówi Lila Tretikow, dyrektor wykonawcza Fundacji Wikimedia. W ubiegłym roku magazyn "Forbes" przyznał jej 99. miejsce na liście najbardziej wpływowych kobiet świata. Co zapewniło jej sukces? Dlaczego uważa, że pieniądze nie są najważniejsze? I jak według niej będzie się zmieniała Wikipedia?
Korzystasz z Wikipedii na co dzień?
- Żartujesz? Oczywiście, że tak! Czasem sprawdzam proste informacje albo staram się zgłębić jakieś zagadnienie. Jeśli gdzieś jadę, to z pomocą Wikipedii uczę się historii różnych miejsc i lepiej poznaję kulturę odwiedzanych państw.
Kiedy byłaś dzieckiem, wyobrażałaś sobie, że coś takiego jak Wikipedia może powstać?
- Nie byłam sobie w stanie wyobrazić, że każdy będzie mieć dostęp do darmowej wiedzy i informacji na wysokim poziomie. Wychowywano mnie na książkach historycznych, które były pisane przez Komunistyczną Partię Związku Radzieckiego. Świetnie, że taki projekt istnieje.

Jesteś dyrektorką wykonawczą Fundacji Wikimedia od ponad roku. Czym się zajmujecie?
- Wikipedia to cała społeczność. Powstaje w 290 językach i jest dostępna w wielu krajach. Mamy ponad pół miliarda odsłon miesięcznie i ponad 80 tys. aktywnych edytorów na całym świecie. Wikipedia cały czas się rozrasta, powstają nowe projekty siostrzane. Fundacja Wikimedia istnieje od 2003 roku i naszą rolą jest wspieranie tych projektów. Zarządzamy serwerami internetowymi, rozbudowujemy oprogramowanie i opiekujemy się m.in. Wikipedią, Wikisłownikiem, Wikicytatami czy Wikipodróżami. Jesteśmy w stałym kontakcie z lokalnymi organizacjami, stowarzyszeniami i wolontariuszami, którzy nam pomagają.
Większość środków na działalność fundacji otrzymujemy od użytkowników Wikipedii. Czasem na stronie pojawia się baner z prośbą o pieniężne wsparcie. Na nasze konto wpływają miliony dolarów z całego świata. Najczęściej ludzie wpłacają po 15 dolarów. Ale zdarzają się i mniejsze kwoty. Bardzo wzruszyła mnie sytuacja, kiedy student wysyłał do nas trzy dolary i napisał w liście: „Nie jestem w stanie dać wam więcej, ale kocham was, bo to, co robicie, jest niezwykle ważne dla mojej edukacji”. Dzięki tym darowiznom możemy działać i rozwijać się.
Ile osób zatrudniacie?
- W naszej fundacji jest zatrudnionych około 200 osób. Lokalne stowarzyszenia, które mają w nazwie Wikimedia, nie są naszymi oddziałami. One działają niezależnie, współpracujemy z nimi. Również te stowarzyszenia mogą zatrudniać ludzi, np. niemiecki oddział ma około 60 pracowników, Wikimedia Polska zatrudnia chyba dwie osoby...
Stowarzyszenia lokalne mogą się starać o granty na różne projekty od nas, jak również prosić inne instytucje w swoim kraju o dofinansowanie. Poza tym członkowie organizacji czasem płacą składkę członkowską.
Żyjemy w czasach, w których pogoń za pieniądzem wysuwa się na pierwszy plan, a tymczasem przyznajesz, że wiele osób w Polsce poświęca swój czas na edytowanie stron, nie oczekując niczego w zamian.
- Myślę, że tak naprawdę ludzie nie wierzą, że pieniądze są najważniejsze. Pieniądze są ważne, żeby nakarmić rodzinę i mieć dach nad głową, ale każdy z nas chce czegoś więcej i być kimś więcej, niż jest.
Przez ostatni rok dużo podróżowałam. Odwiedziłam naszych partnerów m.in. w Arabii Saudyjskiej, Izraelu, Niemczech oraz Polsce. Słuchałam członków naszej społeczności i uczyłam się, co jest dla nich ważne. Zdałam sobie sprawę, że nasze potrzeby i oczekiwania są różne, ale łączy nas to, że chcemy szukać i dzielić się wiedzą.
Zastanawiałam się, co jeszcze sprawiło, że cały czas rośniemy w siłę, i odniosłam się do własnych doświadczeń. Wychowałam się w Moskwie, ale wakacje spędzałam na przedmieściach miasta. Obserwowałam jabłonie, słońce, wodę i zobaczyłam, że razem tworzą pewną niepowtarzalną całość. Poza tym coś nam dają. Dzięki temu doszłam do wniosku, że dawać coś z siebie drugiemu człowiekowi jest niezwykłym doświadczeniem.
W San Francisco, gdzie mieści się nasza fundacja, mamy wiele winnic. W pierwszych latach winorośl zaczyna owocować. Z czasem krzaki uginają się pod ciężarem winogron. Podobnie jest z Wikipedią. Jest ona takim ogrodem, który rodzi wiedzę - kiedy się połączyliśmy, zakwitliśmy. W pierwszym roku naszego istnienia powstało ponad 20 tys. artykułów i stało się to nie tylko dlatego, że jesteśmy internetową encyklopedią i udostępniamy informacje za darmo. Wikipedia odniosła sukces, bo jesteśmy na wszystkich otwarci. Ludzie, którzy tworzą Wikipedię, budują wspólnotę. Dzięki temu, co robią, pozostawią coś po sobie kolejnym pokoleniom.
Polacy chętnie korzystają z Wikipedii?
- Tak, w polskojęzycznej Wikipedii jest ponad milion artykułów i jest to jedna z największych edycji na świecie. Polacy są też jedną z najbardziej aktywnych społeczności. Myślę, że to dlatego, że jesteście jednym z najlepiej wykształconych narodów w Europie.

Wikipedię tworzą edytorzy, którzy sami się do was zgłosili i mogą przez przypadek napisać nieprawdę. W jaki sposób kontrolujecie zawartość Wikipedii?
- To jest bardzo interesujące, bo Wikipedia świetnie sobie radzi z zarządzaniem zawartością. Jest redagowana przez ludzi, którzy najprawdopodobniej uczą się swojej pracy, patrząc na inne podobne artykuły, które traktują jako przykład. Większości z nich zależy na tym, żeby dobrze wykonać swoją pracę. Jeśli ktoś zrobi błąd, to najczęściej użytkownik z uprawnieniami redaktora ten błąd koryguje.
Nie wszędzie wolno otwarcie o wszystkim informować. Niektóre kraje, np. Chiny, kilkakrotnie blokowały Wikipedię. W 2005 roku władze zablokowały wszystkie edycje Wikipedii, rok później je odblokowały (z wyjątkiem edycji w języku chińskim), lecz nie można było wyszukać niewygodnych dla rządu chińskiego haseł. Po siedmiu dniach chińska cenzura ponownie zablokowała wszystkie edycje Wikipedii. I tak w kółko. Co robicie w takich wypadkach?
- Uważamy, że podstawowym prawem człowieka jest dostęp do informacji. Robimy co w naszej mocy, żeby nie można było blokować Wikipedii oraz wyników wyszukiwania, ale niestety w niektórych krajach ma to miejsce. Próbujemy rozmawiać na ten temat z przedstawicielami tych krajów, a w lipcu wprowadziliśmy nowe rozwiązania informatyczne, dzięki którym trudniej jest zablokować strony w Wikipedii. 
Bardzo ciężko jest określić, jaki wpływ Wikipedia wywiera na ludzi żyjących w tych krajach. Mam jednak nadzieję, że dajemy im siłę, żeby uczestniczyli z nami w tym projekcie, mieli odwagę zabrać głos i opisywali rzeczywistość poprzez to, co usłyszeli i widzieli.
Czasem dostajecie prośby od różnych instytucji o udostępnienie danych waszych edytorów i użytkowników. Czy chronicie ich prywatność?
- Tak, to jest bardzo ważne, zwłaszcza jeśli mówimy o krajach, które utrudniają dostęp do Wikipedii, chociaż dotyczy to też cywilizacji zachodnich. Ktoś mógłby nie czuć się komfortowo, pisząc na jakiś temat, zwłaszcza kontrowersyjny, gdyby wiedział, że może zostać zidentyfikowany.
W ciągu ostatnich sześciu miesięcy otrzymaliśmy 23 prośby o udostępnienie informacji na czyjś temat i wszystkie zostały rozpatrzone negatywnie. Można o tym też przeczytać w naszym raporcie przejrzystości. W ten sposób bronimy prawa do wolności wypowiedzi i zrzeszania się.
Co w tej pracy jest dla ciebie największym wyzwaniem?
- Wydaje mi się, że musimy być jeszcze bardziej kreatywni, żeby sprostać oczekiwaniom młodych ludzi korzystających z internetu oraz tych osób, które do tej pory nie miały do niego dostępu. W 2001 roku ludzie inaczej korzystali z technologii i nie mieli wobec nas tylu wymagań, co użytkownicy w 2015. Poza tym nasza praca jest misją. Zależy nam na tym, żeby ludzie byli zaangażowani, dzielili się swoją wiedzą, a nie tylko otwierali się na nią.

Jakie zmiany zauważyliście w oczekiwaniach użytkowników w ostatnich latach?
- Przede wszystkim otoczenie i technologia się zmieniają. Kiedy patrzysz na dzieci, to widzisz, że rosną ze smartfonem w ręku. Dzieci mają zupełnie inne podejście do technologii - to jest część tego, kim są, jakby komórka czy komputer były przedłużeniem ich ciała. Opanowanie nowych sprzętów oraz zrozumienie ich funkcji jest dla nich bardzo proste. Ich wymagania w stosunku do technologii są dziś dużo większe, bo się na niej znają. Obserwujemy najmłodsze pokolenia i wiemy, że musimy sprawić, żeby technologia była jeszcze łatwiejsza w zastosowaniu i aby można było w prosty sposób nawiązać kontakt online. Nasze zmiany będą szły właśnie w tym kierunku.
W wypadku naszego projektu wiedza jest bardzo ważna, ale również społeczność i to, żeby wszyscy wzajemnie się szanowali, mówili o faktach, korzystali ze źródeł i byli w stanie tych faktów bronić. Tak naprawdę jesteśmy jedyną tego typu stroną na świecie. Nie chodzi nam tylko o przekazywanie wiedzy innym, ale przede wszystkim o współpracę. Dlatego musimy zaadaptować się do zmian, ale jednocześnie nie zapominać o tym, co jest istotą tego, co robimy.
W jaki sposób chcecie dopasować technologię do oczekiwań pokolenia wychowanego na smartfonach?
- Już teraz otwieramy się na ten nowy świat technologii i pozwalamy ludziom brać w tym udział na wiele sposobów. Ty czy ja możemy pisać artykuły, nagrać wideo i przesłać na nasz serwer, zmienić statystyki na naszych stronach. Mamy też taki projekt jak GLAM, który skierowany jest do galerii,  bibliotek, archiwów i muzeów. Ludzie związani z Wikipedią na całym świecie zachęcają te instytucje, żeby nieodpłatnie udostępniały zgromadzone u siebie informacje. Na przykład w Meksyku współpracujemy z Muzeum Soumaya, które jest największym prywatnym muzeum na świecie. Muzeum przesłało nam pliki ze zdjęciami swojej kolekcji. Oznacza to, że ktoś w Polsce może dowiedzieć się czegoś na temat meksykańskiej sztuki i kultury, chociaż nigdy nie był w Meksyku.
Jest to korzystne dla placówek kultury, Wikipedii, a przede wszystkim dla społeczeństwa. Wszystko to jest możliwe dzięki wolontariuszom i organizacjom wspomagającym nas na całym świecie.
Lokalne stowarzyszenia Wikimedii prześcigają się w pomysłach, żeby zachęcić ludzi do korzystania z Wikipedii i edytowania jej. W Stanach Zjednoczonych w czasie Miesiąca Historii Afroamerykanów zaproszono przedstawicieli ciemnoskórej społeczności do bibliotek, żeby poświęcili trochę czasu na edytowanie haseł dotyczących jej historii. W bułgarskim zoo na tabliczkach powieszonych na klatkach ze zwierzętami widnieją fotokody - po zeskanowaniu ich smartfonem zostaje się przekierowanym na stronę Wikipedii, gdzie można dowiedzieć się czegoś więcej o danym gatunku zwierząt. A we Francji na stronie crowdfundingowej sprzedawano sery, a zebrane pieniądze przeznaczono na zrobienie zdjęć serom i uzupełnienie informacji o serach w Wikipedii.
- To jest niesamowite, co dzieje się w różnych krajach na świecie. W Izraelu nasi partnerzy instruują nauczycieli, w jaki sposób mogą używać Wikipedii w czasie lekcji, a w jednej ze szkół dzieci uczyły się edytować teksty. Spotkałam się z tymi uczniami i widziałam, jak bardzo są z siebie dumni. Cieszę się, że chcieli poświęcić swój czas na napisanie artykułu, zamiast grać w gry komputerowe.
Izrael to nie jest jedyne miejsce, gdzie uczono korzystania z Wikipedii w szkołach. Rozmawiałam zresztą na ten temat z przedstawicielami Ministerstwa Edukacji w Polsce, bo chcielibyśmy nawiązać bliższe relacje z placówkami edukacyjnymi w waszym kraju.
W czasie Wikimanii, światowej konferencji dla ludzi związanych z Wikipedią, wspomniałaś, że pracujecie nad ulepszaniem aplikacji Wikipedii na telefony komórkowe.
- Mamy już aplikację Wikipedii na Androida, cały czas ją udoskonalamy. To wspaniała rzecz - jeśli jej nie masz, to pobierz ją sobie koniecznie na komórkę. Oczywiście jest za darmo. Dzięki niej możesz np. dowiedzieć się, gdzie jesteś, i zobaczyć, jakie inne interesujące miejsca znajdują się w pobliżu ciebie. Aplikacja pozwoli ci również na szybkie udostępnienie informacji lub zdjęć na Wikipedii przy użyciu telefonu.
Mówisz o rosnących oczekiwaniach młodzieży, a tymczasem na świecie wciąż jest wiele miejsc, w których brakuje dostępu do internetu. Czy staracie się dotrzeć do ludzi, którzy w nich żyją?
- Tym najczęściej zajmują się zaprzyjaźnione organizacje i lokalne stowarzyszenia. Jedna z organizacji wspierających prawa człowieka wysłała balonami do Korei Północnej m.in. nasze DVD. Mamy też program Wikipedii, który nazwaliśmy Wikipedia Zero, w którym chodzi o to, aby operatorzy komórkowi pozwolili ludziom mieszkającym w biednych rejonach wchodzić na strony Wikipedii bez ponoszenia żadnych kosztów. Współpracują z nami operatorzy z 59 krajów i dzięki temu może się z nami łączyć za darmo ponad 400 mln ludzi na świecie. Być może nie budujemy w tych miejscach biurowców Wikipedii, ale chcemy, żeby technologia i wiedza przyszła do ludzi, nawet jeśli mieszkają w afrykańskiej wiosce.

Lila Tretikow. Urodziła się w Rosji w 1978 roku. W wieku 16 lat wyemigrowała z Moskwy do Stanów Zjednoczonych, gdzie skończyła informatykę i sztukę na University of California. W 1999 roku została zatrudniona jako inżynier w Sun Microsystems, gdzie pracowała nad oprogramowaniem Java. Krótko po tym założyła firmę GrokDigital i uzyskała kilka patentów na oprogramowanie. Objęła też funkcję dyrektora działu informatyki i wiceprezesa ds. technicznych w SugarCRM. W 2014 roku została wybrana na dyrektora wykonawczego Wikipedii. Do jej obowiązków należy określenie strategii, kierowanie działaniami i personelem Wikimedia Foundation.
Wywiad ukazał się w "Weekendzie" na gazeta.pl